اگر به نظر میرسد ادعای واشنگتن و تهران درباره نزدیک بودن به توافق تکراری است و تازگی ندارد دلیلش این است که این ادعا بارها تکرار شده است. در جریان ماهها مذاکره برای پایان دادن به جنگ با جمهوری اسلامی ایران، رئیسجمهور ترامپ دستکم ۳۸ بار اعلام کرده که توافق در دسترس است، اما هر بار بروز اختلافات جدید، تشدید تنشهای نظامی یا روایتهای متضاد، خط پایان را عقبتر رانده است.
دیپلماسی میان این دو کشور به شکلی پیش رفته که در پسزمینه آن حمله و ضدحمله، تهدید به گسترش درگیری و آتشبسهایی وجود داشته که ترامپ آنها را «شلیک با شدت کمتر» توصیف میکند. رئیسجمهوری آمریکا مجموعهای از اظهارات را مطرح کرده که کمی بعدتر رخدادها آنها را نقض کردهاند، گاهی حتی تنها چند ساعت بعد از اظهارات او.
حتی امروز هم، با اینکه مقامهای ارشد دولت ترامپ گفتهاند که مذاکرهکنندگان تا حد زیادی متن یک یادداشت تفاهم را نهایی کردهاند، این توافق هنوز امضا نشده است.
آخرین طرح پیشنهادی شامل محدودیتهای هستهای، مشوقهای اقتصادی و تلاش گستردهتر برای کاهش تنشهای منطقهای است. موضوع این طرح بهطور مشخص بازگشایی تنگه هرمز است. ایران باید ایجاد اختلال در رفتوآمد کشتیرانی را متوقف کند و در مقابل، به داراییهای مسدودشدهاش دسترسی پیدا کند، تحریمها بر صادرات نفت ایران نیز به تدریج کاهش مییابد. همچنین این توافق مقدمه مذاکرات درباره سرنوشت مواد هستهای ایران خواهد بود و چارچوبی تعیین میکند که بر اساس آن اگر ایران به تعهداتش عمل کند، از مشوقهای مالی برخوردار خواهد شد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بر اساس گزارشها، مذاکرهکنندگان در هفتههای اخیر پیشرفت قابل توجهی داشتهاند و پیشنویس متنی را آماده کردهاند که به نظر میرسد هر دو طرف آماده پذیرش آناند، هرچند هنوز تاریخ دقیق یا محل امضای توافق مشخص نشده است.
یک مقام ارشد دولت ترامپ امروز بعدازظهر در تماسی تلفنی و به شرط ناشناس ماندن نامش گفت که هنوز کاملا به خط پایان نرسیدهایم، اما بسیار به آن نزدیکایم. عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز در شبکه اکس تایید کرد که دو طرف به توافق نزدیک شدهاند و وزارت خارجه ایران اعلام کرده بیشتر مسائل حل شده است.
حتی با یک توافق موقت نیز ترامپ میتواند پایان جنگ را اعلام کند. همچنین به حکومت ایران نیز امکان میدهد اینطور اعلام کند که بهرغم هفتهها حملات هوایی آمریکا و اسرائیل همچنان پابرجاست.
مسائل هستهای همچنان محور اصلی مذاکرات است. به گفته مقامها، برنامه این است که ایران تعهدی نامحدود بدهد که هرگز به دنبال ساخت یا دستیابی به سلاح هستهای نخواهد رفت و همچنین برای برچیدن برنامه هستهایاش اقدام میکند، از جمله نابودی در محل و خارج کردن اورانیوم غنیشدهای که برای ساخت سلاح لازم است.
با این حال، افزون بر بیاعتمادی حاکم بر دو طرف، مقامهای کشورهای در حاشیه این درگیری نیز درمورد پایبندی ایران به چنین توافقی تردید دارند. برخی نگراناند که شرایط با شتاب تنظیم شده باشد، به این دلیل که ترامپ خواهان پایان جنگی است که قرار بود فقط شش هفته طول بکشد اما اکنون وارد ماه چهارم شده است. این جنگ بازارهای جهانی را متلاطم کرده، قیمت گاز در آمریکا را افزایش داده و ائتلاف سیاسی ترامپ (MAGA) را نیز دچار اختلاف کرده است.
مقامهای دولت آمریکا میگویند تحولات اخیر موقعیت واشنگتن در مذاکرات را تقویت کرده. آنان مدعیاند توان ایران برای کنترل تنگه هرمز کاهش یافته و در نتیجه، در مقایسه با مراحل اولیه درگیری، نفت بیشتری در هفتههای اخیر از این مسیر عبور کرده است.
یکی از این مقامها گفته است توان نظامی متعارف ایران و ظرفیت آن برای قدرتنمایی در منطقه بهطور قابل توجهی تضعیف شده و این موضوع سبب شده تهران از مسیر دیپلماسی به دنبال کاهش فشار اقتصادی باشد.
با این حال، مقامها به بیاعتمادی عمیق دو طرف به یکدیگر اذعان دارند و تاکید میکنند مسئله اجرای توافق بسیار حیاتی است. بر اساس چارچوب پیشنهادی، ایران تنها در صورت رسیدن به مراحل مشخص، از مزایای اقتصادی برخوردار خواهد شد و در صورت پایبند نبودن به تعهداتش فشارها ادامه خواهد داشت. با این حال، کارشناسان درمورد تحقق مطالبات دولت، تردید دارند.
به باور برخی ناظران، جمهوری اسلامی ایران موضوع را اینگونه میبیند: «ما پیروز شدهایم. بزرگترین قدرت منطقه و بزرگترین قدرت جهان با هم علیه ما متحد شدند و ما همچنان پابرجا هستیم.»
در مقابل، دشمنان جمهوری اسلامی ایران درگیر منازعات داخلیاند و با چالشهای انتخاباتی دشواری مواجهاند؛ موضوعی که مقامهای تهران آن را نشانهای مثبت و دلیلی برای صبر راهبردی میدانند.
دولت آمریکا این توافق را بخشی از تلاش گستردهتر برای برقراری صلح منطقهای میداند که شامل ایران، اسرائیل، لبنان و کشورهای عربی خلیج فارس میشود. یکی از مقامهای ارشد دولت گفت که واشنگتن مطمئن است اسرائیل و شرکای خلیج فارس از این چارچوب حمایت خواهند کرد، اما در عین حال حق دفاع مشروع هر کشور برقرار خواهد ماند.
یکی از عناصر کلیدی توافق، سامانه بازرسی و نظارت است که برای اطمینان از پایبندی ایران به تعهداتش پیش از برخورداری از مزایای اقتصادی طراحی شده است. مقامهای دولت گفتند مذاکرهکنندگان وقت بسیاری را صرف دقیق و مشخص کردن عبارات مربوط به نابودی و دفع مواد غنیشده کردهاند؛ موضوعی که توجه ترامپ را نیز جلب کرده و یکی از بخشهای بسیار حساس متن بوده است.
در سه ماه گذشته، آمریکا، ایران، اسرائیل و کل منطقه خلیج فارس همگی تحت تاثیر پیامدهای این جنگ قرار گرفتهاند. اما هیچ یک از طرفها نمیتوانند بگویند که از این درگیری بدون آسیب بیرون آمدهاند؛ جنگی که میلیاردها دلار هزینه داشته، قیمت نفت را بالا برده و عرضه برخی کالاهای مهم مانند کود شیمیایی را محدود کرده است.
تلاشهای میانجیگران برای نزدیک کردن دو طرف تاکنون شکست خورده و ترامپ چند روز پیش تهدید کرد که کنترل جزیره خارگ را به دست میگیرد، هرچند بسیاری این سخنان را بلوف سیاسی میدانند.
پیشنویس کنونی توافق نشان میدهد که نه واشنگتن و نه تهران خواهان بازگشت به جنگ نیستند. این نبرد نیز مانند بسیاری از منازعات معاصر، احتمالا نه با پیروزی قاطع یک طرف، بلکه با توافقی به پایان میرسد که تمام طرفها را فرسوده کرده است و دستاوردی بسیار کمتر از انتظارات اولیه نصیبشان خواهد کرد.
برگرفته از نشریه آتلانتیک
